مجله جامع کشاورزی و فضای سبز - خرما
شما میتوانید موضوعات مورد علاقه خود را در زمینه های مختلف کشاورزی و فضای سبز در این مجله ببینید

 
درخت خرما – نخل خرما( date_date palm)
نام علمی          Phoenix dactylifera

خانواده Palmaceae در این خانواده 200 جنس و 1500 گونه وجود دارد که تنها نخل خوراکی یا نخل خرما در ایران به میزان زیاد دیده می شود.
عرض جغرافیایی: مناطق عمده خرما کاری جهان در عرض های بین 29تا °39 درجه شمالی قرار دارند ولی بهترین عرض جغرافیایی بین 24 تا °34 درجه شمالی می باشد.

در ایران :

مناطق خرما کاری بین °7/28 تا °31/34 عرض جغرافیایی شمالی قرار دارد .

ارتفاع از سطح دریا : تا ارتفاع 1200 متر دریا، خرما قابل کشت است ولی در ارتفاعات بالاتر میوه به رسیدگی کامل نمی رسد.
خرما را غذای دوران بحران (سیل، زلزله و جنگ) می نامند.
مناطق کاشت خرما در ایران ایران غرب ایران شروع شده جنوب غربی، جنوب، جنوب شرقی و شرق و تا حدودی مرکز ایران را شامل می شود به قول داوسون محقق امریکایی 57% خاک ایران قابل کشت خرما است ولی در حاضر بیش از 2% خاک ایران خرما کاشته شده. از لحاظ میزان تولید در مقام اول دنیا هستیم ولی از لحاظ میزان صادرات در رتبه 2 یا 3 بعد از عراق و عربستان می باشیم.

ارقام خرما به سه دسته تقسیم می شوند:

1-تر مانند مضافتی- کبکاب- برهی هلیله ای –خاصویی
2-نیمه خشک مانند پیاروم- زاهدی(قصب) استعمران
3-خشک دیری در منطقه خوزستان

شرایط محیطی مورد نیاز نخل خرما :

1-نور وحرارت: خرما آب و هوای گرم و خشک ، گرمای زیاد و نور فراوان را می پسندد این گیاه در درجه حرارت بین 10 الی 40 درجه سانتی گراد به خوبی رشد می کند ولی در مراحل رسیدن میوه به درجات بالای این محدوده بیشتر نیاز دارد.

در صورتیکه درجه حرارت هوا از 10 درجه سانتی گراد کمتر گردد رشد گیاه متوقف می شود ولی در صورتیکه درجه حرارت هوا کمتر از 5- درجه سانتی گراد برسد گیاه آسیب خواهد دید گفته می شود که کاهش درجه حرارت تا منهای 10 درجه سانتی گراد سبب خشکیدگی برگها و کاهش بیشتر درجه حرارت تا منهای 13 درجه سانتی گراد سبب خشک شدن نخل می گردد و حساسیت ارقام متفاوت است به طوریکه ارقامی مانند مضافتی به سرما حساس تر است.
دمای پایین در مرحله گلدهی و تلقیح مشکلاتی را هم از نظر عدم تلقیح گلها و هم از نظر امکان آسیب دیدن گلها ایجاد می گردد.
مجموع حرارت مورد نیاز خرما تا رسیدن میوه بین 4000 تا 4500 درجه روز می باشد این رقم بر اساس مجموع حرارت روزانه بیش از 18 درجه سانتی گراد از زمان تلقیح تا رسیدن در نظر گرفته شده است.
خرما حرارت بالا تا 45 درجه وقتی 50 درجه سانتی گراد را در طول تابستان به خصوص از مرحله رسیدن خرما می پسندد. ولی تغییرات ناگهانی و شدید درجه حرارت در موقع رشد میوه به خصوص در مرحله تبدیل خلال به خارک می تواند بسیار زیان آور باشد بدین معنی که سبب دی هیدراته شدن میوه و چروکیده شدن آن می گردد.
نور:

از نظر فتوسنتز برای این گیاه اهمیت پیدا میکند. لذا رعایت نسبت مناسب برگ به خوشه برای تأمین مواد غذایی کافی و برای رشد و تکامل میوه ضروری است.

این نسبت بستگی به رقم و منطقه دارد. اصولاً طراحی شبکه شاه برگها خرما طوری است که در همه جهات به طرز زیبایی گسترده شده اند و لذا می توانند حداکثر استفاده از نور را ببرند و برای گریز از گرمای شدید و تعرق زیاد زاویه برگچه ها تغییر می یابند. گیاه نور کمتری جذب نمایند.

رطوبت:
نخل خرما به هوای خشک بیشتر نیاز دارد. هوای مرطوب در موقع گلدهی در تلقیح گل ها مشکل ایجاد می کند هم چنین رطوبت بالا در موقع رسیدن میوه یعنی در ماه های تیر و مرداد سبب آسیب رساندن میوه و پایین آوردن کیفیت از قبیل ترش شدن میوه صورت می گیرد. رطوبت نسبی بالا هم چنین می تواند سبب گسترش فعالیت بیماریها به خصوص، بیماریهای قارچی گردد و میوه صدمه وارد شود.
مشخصات گیاه شناسی نخل:
خرما از گیاهان تک لپه ای است این گیاه دو پایه می باشد و از نظر ساختمانی دارای یک ساقه راست عمودی و استوانه ای شکل و غیر منشعب می باشد که در سراسر طول خود دارای قطری تقریباً یکسان است. علت این امر فقدان لایه زاینده برای رشد جانبی است و تنه در سراسر دوره رشد چندان قطور نمی شود در حالیکه در سراسر دوره رشد بر ارتفاع آن افزوده می گردد. ارتفاع درخت در بعضی از ارقام مانند رقم شاهانی رقمی پابلند و سریع الرشد می باشد و به 20 الی 30 متر می رسد. در حالیکه در بعضی ارقام پا کوتاه می باشد و ارتفاع چندان زیاد نمی شود.

الف)سیستم ریشه : گیاه دارای ریشه افشان بوده و فاقد ریشه اصلی است. ریشه ها به فاصله از محل اتصال اندام هوایی(ساقه) و قسمت زیرزمینی ظاهر گشته و به صورت افشان و در شعاع حدود یک متری تنه به صورت چتر مانند و انبوه وخاک نفوذ می کنند . کلیه ریشه های اصلی با سنین مختلف (ریشه های پیر و ریشه های جدید) دارای قطر نسبتاً یکسان بوده و دارای قطری حدود 5/1 سانتی متر می باشد. تنها اختلاف ریشه ها در رنگ آنهاست. ریشه های جوان سفید و پیر مانند هستند و هر چه سن آنها زیادتر شود بیشتر به رنگ قهوه ای تیره متمایل می گردند.

در نخل ده ساله ای سیستم ریشه ای تعداد ریشه های اصلی حدود 350 تا 400 عدد(تار) می باشند. ریشه های فرعی به صورت تنک و به فاصله تقریبی 3 سانتی متری روی ریشه های اصلی قرار گرفته اند و دارای انشعابات کمی هستند.
نخل دارای ریشه های هوایی است که در زیر دمبرگهای پایین و به فاصله 20 تا 50 سانتی متر و در درختان مسن حتی تا یک متری از سطح خاک قرار گرفته اند که با برداشتن دمبرگها در زیر آنها ظاهر می گردند.

ب)وضعیت برگها: برگهای نخل از زیبایی خاصی برخوردار بوده و فرمی بسیار زیبا به درخت می دهند. این برگها پر مانند و به صورت چتری در انتهای بالایی تنه قرار گرفته اند. جوانه ای که تولید برگ می کند معمولاً 4-3 سال قبل از اینکه به صورت برگ نمایان شود، شروع به فعالیت می نماید رشد آن در روز ناچیز و بیشتر در شب صورت می گیرد. هر درخت در سال بین 30-18 برگ جدید تولید می نماید. عمر هر برگ بر روی درخت بین 4-7 سال است

.

هر برگ کامل از چند قسمت تشکیل شده است:
1-قسمت دمبرگ که برگ را به تنه وصل می کند.
2-محور اصلی که برگچه ها در اطراف آن بیشتر در سه سطح و در بعضی ارقام در دوسطح قرار گرفته اند.
3-خارها که بر روی محور برگ و بعد از دمبرگ قرار دارند.
4-برگچه ها که بعد از خارها بر روی محور برگ قرار داشته و تا انتهای محور با فاصله ای نامنظم ولی با نظمی خاص بر روی آن قرار دارند.
مشخصات برگ کامل می تواند یکی از ویژگی های مهم برای شناسایی ارقام مختلف نخل باشد. گیاه همیشه سبز به نظر می رسد زیرا تعداد برگ های جوان و شاداب بر روی درخت وجود دارند رنگ زرد یا قرمز که مشخصه خزان می باشد در این گیاه چندان دیده نمی شود.
برگ خرما تا زمانی که به حالت افقی در نیامده باشند فعال هستند و به محض اینکه به طرف پایین تمایل پیدا کردند به صورت مصرف کننده درآمده و باید قطع گردند. برگ روی هر برگ تعداد زیادی برگچه وجود دارد. برگچه ها در ابتدای ظهور برگ ها به صورت خارهای ریزی می باشند که به تدریج با رشد برگ، بزرگتر شده و تبدیل به برگچه می شوند.
تعداد برگچه در یک برگ کامل بستگی به ارقام آن دارد مثلاً دو رقم استعمران 160 عدد تا 241 عدد در رقم متغیر بودند در رقم گنطار 239 در هدل وریم 218 در حلاوی و در دیری 172 عدد بود.
طول برگ بستگی به رقم و شرایط محیط رشد دارد گاهی طول برگ به شش متر هم می رسد وزن کامل تازه در ارقام مختلف متفاوت است در ارقامی مانند جوزی به حدود 4 کیلوگرم در رقم هداک به بیش از 5/3 و در رقم حمراوی 5/1 کیلوگرم می باشد.
برگ در برابر با دو طوفان بسیار مقاوم هستند حتی در برابر بادهای شدید توأم با گرد و غبار نیز پایدار می کنند و برگچه ها آسیب نمی بیند- به ندرت در بعضی ارقام مانند مشتوم برگچه ها ممکن است ریش ریش شوند.

پ)اندام های زایشی در خرما : خرما گیاهی است دوپایه و معمولاً گل های نر و ماده بر روی پایه های جدا قرار دارند. گل های نر و یا ماده در غلافی به نام اسپات یا گریبانه قرار دارند اسپاتهای نر بسته به شرایط آب و هوایی معمولاً از بهمن تا اسفند ماه ظاهر می شوند و تا فروردین ماه می تواند ادامه یابد – اسپاتهای ماده معمولاً کمی دیرتر از اسپاتهای نر شروع به ظهور می نمایند. هم در درختان نر و هم در درختان ماده تاریخ ظهور اسپاتها بستگی به چند عامل شامل: آب و هوا خصوصیات ژنتیکی رقم و شادابی و سلامتی آن دارد تعداد اسپاتها در ارقام مختلف می تواند متفاوت باشد. اسپاتها بر روی یک درخت به تدریج ظاهر می گردند در رقم استعمران ظهور اولین اسپات در اواخر بهمن و آخرین آنها در اواخر اسفند تا اوایل بهار می باشد. معمولاً بسته به سن گیاه و توانایی آن حدود 8 تا 10 خوشه(اسپات ماده) بر روی درخت نگهداری و بقیه قطع می گردند تا گیاه بتواند خوشه های باقی مانده را به خوبی پرورش دهد.

اسپاتها در حد فاصل بین تنه و برگ های اصلی ظاهر می شوند و پس از رشد کافی و رسیدن از وسط شکاف برداشته و در این شرایط دانه های گرده برای تلقیح گلهای ماده آماده هستند.
طول اسپاتها در ارقام مختلف متفاوت می باشد در بعضی ارقام کوتاه و بعضی ارقام بلند می باشند.
گل آذین در نخل خرما سنبله مرکب که در غلاف چوبی اسپات قرار گرفته است طول این گیاه آذین از 25 سانتی متر تا 2 متر و یا بیشتر بسته به رقم متغیر است و عمده سنبلک ها در نزدیک به رأس محور خوشه قرار دارند. گل ها کوچک، زرد رنگ، سفت و چرمی که بدون دمگل به سنبلک ها چسبیده اند .

گل نر: معطر با 3 کاسبرگ که به صورت فنجانی سه شاخه دیده می شوند. 3 گلبرگ تخم مرغی ناقص و روبوش دار 6 پرچم با میله کوتاه نوک تیز و برافراشته.

گل ماده: 3 کاسبرگ دارند که به صورت کاسه کروی کوچکی به نظر می ایند هر گل ماده دارای 3 گلبرگ مدور فلسی شکل، 6 پرچم ناقص و 3 برچه آزاد و با تخمک های مستقیم و بی پایه کلاله خمیده در گل های تلقیح شده 2 برچه نارس می ریزند و تنها یکی از آنها به میوه تبدیل می شود.
میوه بر حسب رقم و شرایط رشد، وزن خرما از حدود 2 الی 60گرم ، طول آن از تقریباً 18 الی 110 میلی متر عرض میوه از حدود 8 تا 32 میلی متر است از نظر رنگ میوه ارقام خرما متفاوت هستند ولی عمدتاً 2 رنگ زرد و قهوهای در اغلب ارقام دیده می شود.
هسته بر حسب رقم و شرایط رشدی دارای وزنی کمتر از 5/0 گرم تا حدود 4 گرم با طول تقریباً 12 تا 36 میلی متر، عرض حدود 6تا 13میلی متر هسته کشیده و از سمت شکم یک شیار طولی دارد 40 روز پس از شکافتن اسپات هسته در داخل میوه قابل تشخیص است. پس از ان هسته یا بذر تا 80 روزگی (در مراحل بسیار ابتدایی در مرحله خلال) به حداکثر رشد خود رسیده است و در مراحل بعدی هسته شروع به سفت شده می کند در نهایت بین 9 تا 11% از وزن ترگل میوه را شامل می شود.

رطوبت: نخل خرما به هوای خشک بیشتر نیاز دارد. هوای مرطوب در موقع گلدهی در تلقیح گل ها مشکل ایجاد می کند هم چنین رطوبت بالا در موقع رسیدن میوه یعنی در ماه های تیر و مرداد سبب آسیب رساندن به میوه و پایین آوردن کیفیت از قبیل ترش شدن میوه می گردد. یکی از مشکلات عمده خرما در میناب وجود رطوبت نسبی بالا در موقع رسیدن میوه می باشد. رطوبت نسبی بالا هم چنین می تواند سبب گسترش فعالیت بیماریها به خصوص بیماریهای قارچی گردد و به میوه صدمه وارد نماید.

نخل خرما 2 موقع از سال نسبت به باران (رطوبت بسیار بالا) حساس است:

1-زمان گرده افشانی (6-4 ساعت قبل و بعد از گرده افشانی)
2-مرحله آخر رسیدن میوه باعث ترشیدگی میوه و هم چنین پدیده blacknois یا سیاهی میوه می گردد.
اثرات باران در زمان گرده افشانی :
1-باعث شستن دانه های گرده از سطح کلاله ها
2-کاهش درجه حرارت ناشی از بارندگی
3-بالا رفتن رطوبت و مساعد شدن محیط برای پوسیدگی گل آذین خرما

اثرات باد: باد ملایم، مناسب ولی بادهای شدید مضر است به چندین دلیل : خسارت به میوه ها و ریزش و خراشیده شدن میوه ها) انتقال که بویژه کنه تارتن خرما انتقال اسپورهای عوامل بیماری زا در سر تا سر نخلستان و دیگر کج شدن پا جوش های تازه کاشته شده و افتادن نخل های قدیمی.

خاک مناسب برای رشد و نمو نخل :
خاک زراعی باید از سه جنبه مختلف مورد بررسی و ارزیابی قرار داد.

الف)خواص فیزیکی: از نظر خواص فیزیکی خاک لازم است ویژگی های مانند بافت خاک، ساختمان خاک، نفوذپذیری خاک، وزن مخصوص حقیقی و ظاهر خاک ورنگ خاک مورد توجه قرار گیرد.

ب)خواص شیمیایی خاک: میزان املاح محلول، اسیدیته، میزان عناصر غذایی(محلول قابل و تبادل کاتیونی و آنیونی نوع رسها و میزان مواد آلی خاک)

خواص بیولوژیکی شامل: فعالیت میکروارگانیسم و نیز ماکروارگانیسم در خاک .

نخل در هرگونه خاکی رشد می کند ولی خاکهای سبک را بهتر دوست دارد. می تواند اثرات شوری بهتر از درختان تحمل نماید ولی معمولاً در اراضی شور و قلیایی کمبود مواد آلی سنگینی خاک و محدودیت فعالیت میکروارگانیسم ها یا ماکروارگانیسم ها مانند کرم خاکی مانع از تشکیل ساختمان مناسب خاک یعنی ساختمان اسفنجی یا دانه ای (گرانولر) می گردد و در چنین شرایطی کاربرد کودهای آلی مانند کودهای حیوانی و کودهای سبز یک نیاز اساسی می باشد تا موجبات بهبودی ساختمان خاک را برای رشد و نمو گیاه فراهم آورد.

آب مورد نیاز : نخل برای تولید محصول اقتصادی هم از نظر کمیت و هم از نظر کیفیت به آب فراوانی نیاز دارد این گیاه بیشتر در مراحل اولیه گلدهی و مراحل اولیه تشکیل و رشد میوه یعنی حبابوک و کیمری به آبیاری منظم و به موقع نیاز شدید دارد.

در منابع علمی در رابطه با میزان آب مورد نیاز خرما ارقام و اعداد مختلفی بیان شده است

آبیاری غرقابی: تلفات آب بالا و راندمان آبیاری پایین است. آبیاری غرقابی (روش سنتی) چندان به صرفه و صلاح نیست.

طی سالهای اخیر با بهبود امکانات در پاره ای نقاط (در سطوحی محدود) اقدام به توسعه شبکه های آبیاری قطره ای یا بابلر شده است که از راندمان بالایی برخوردار بوده است.
روشهای تکثیر و چگونگی کاشت نخل خرما

توضيحات كلي :

درخت خرما به دلیل مقاومت نسبی بالایش نسبت به کم آبی، شوری و قلیائیت خاک یکی از معدود گیاهانی است که از زمان های قدیم در نواحی خشک و نیمه خشک کشورمان ایران و نیز پاره ای از نقاط جهان کشت می شده است. استفاده از میوه این گیاه در مراحل مختلف رشد مانند خارک، رطب و خرما به صورت تازه خوری و یا استفاده از محصولات جانبی آن به دلیل ارزش غذایی بالای آن سبب شده که این گیاه مورد توجه روستائیان این مناطق قرار گیرد. بنابراین بررسی روش های کاشت، داشت و برداشت این گیاه برای توسعه آینده آن مفید خواهد بود.

روش های مختلف تکثیر نهال:

الف)تکثیر از طریق بذر (هسته): با کاشت بذر خرما می توان به تکثیر گیاه اقدام کرد. به طور نسبی می توان گفت که نیمی از نهالهایی که از طریق هسته تولید می شود نر و نیمی ماده هستند . نهالهای تولیدی از طریق بذر(هسته) از نظر خواص ارثی شبیه نهال مادری نبوده و دچار تفرق صفات می گردند از نظر تولید محصول و استفاده اقتصادی کشت از طریق بذر توصیه نمی گردد.

ب)تکثیر از طریق پاجوش:
نهال هایی که در اطراف ریشه گیاه چند ساله و یا بارور به وجود می آیند پاجوش می گویند. این پاجوش ها را پس از رشد کافی(معمولاًٌ پس از 5-4 سال) و در زمان مناسب از درخت مادر جدا کرده و در محل مورد نظر کشت می نمایند.

طبق بررسیهای علمی در مراکز تحقیقات کشاورزی کشور روی برخی ارقام مانند رقم مضافتی نشان می دهد که بهترین سن انتقال پاجوش زمانی است که وزن آن بین 12-6 کیلوگرم باشد. در حالیکه بررسی دیگر نشان می دهد که در رقم استعمران از نظر گرایی از بین پاجوش هایی با سنین مختلف شامل 10-5، 15-10، 20-15، 25-20 و 30-25 کیلوگرم در کشت های پاییزه و بهاره تفاوت معنی داری وجود نداشت.

درمواردی بعضی از نهالها در قسمت ساقه درخت ظاهر می شوند که اصطلاحاً تنه جوش گفته می شوند که برای کاشت مناسب نیستند زیرا فاقد سیستم ریشه مناسب هستند.

برای تکثیر غیرجنسی (از طریق پاجوش) می بایست به شرح زیر عمل نمود:

1-در فصل تاسبتان اقدام به شناسایی درختان سالم وشاداب و از ارقام خوب که دارای پاجوش باشد بشود.

2-در فصل کاشت که معمولاً اواخر تابستان یا اوایل پاییز و یا اواسط اسفندماه تا اواسط بهار می باشد اقدام به تهیه زمین می نمایند. برای این کار پس از شخم و تسطیح زمین، شبکه آبیاری آنرا که می تواند احداث کانالهای خاکی مناسب باشد دائر نماید. فواصل مناسب برای بیشتر ارقام 8×8 متر می باشد. گودال هایی به عمق تقریبی یک متر و قطر یک متر حفر کرده و نیمی از آن را با خاک حیوانی پوسیده و شن در مناطقی که خاک سنگین است پر می نمایند.

3-پاجوشها را چند هفته قبل از جداکردن از مادر ، می بایست هرس نمود و کلیه برگ ها از طرف بیرون به استثنایی چهار برگ داخلی قطع می شوند این امر سبب می شود که در زمان کاشت در محل اصلی میزان تبخیر و تعرق گیاه کنترل می شود و استقرار گیاه بهتر انجام می گیرد زیرا در این مدت کار هرس گیاه می تواند با استفاده از قدرت گیاه ، در محل های آسیب دیده از هرس را ترمیم نماید.

4-پاجوش های هرس شده می بایست با دقت تمام و توسط کارگران، ماهر از درخت مادر جدا شوند به طوریکه ریشه های آن آسیب ببینند. عمل جداکردن توسط یک دیلم که در دوسر آن دارای عرض بیشتری است و تیز می باشد صورت می گیرد. یک یا دو روز قبل از جدا کردن پاجوش باید درخت مادر آبیاری شود.

5_بعد از کاشت به مدت یک ماه باید نهال روزانه آبیاری شوند. دو ماه بعد آبیاری هر دو روز یک بار صورت می گیرد. سپس فاصله آبیاری افزایش می یابد به طوریکه گیاه دچار شوک خشکی و یا غرقابی طولانی مدت نگردد و معمولاً در سال اول فواصل آبیاری نباید از 5 روز بیشتر شود در مواردی که روشهای دیگر آبیاری غیر از آبیاری غرقابی یا سطحی به کار می رود مانند آبیاری قطره ای ، دور و عمق آب آبیاری باید بر اساس محاسبه میزان تبخیر و تعرق پتانسیل گیاه و شرایط خاک محاسبه و عمل شود.

6-پس از کاشت پاجوش باید حتماً اطراف نهال تا انتهای تاج آن را با برگ های قطع شده نخل یا ساقه نی های قطع شده پوشانید. این کار به منظور حفاظت گیاه جوان از تبخیر و تعرق زیاد و آسیب بادهای گرم وخشک و یا صدمات ناشی از سرما صورت می گیرد.
پ)تکثیر از طریق کشت بافت:
که این تکثیر را تکثیر خرد یا ریز ازدیادی نیز می شناسند کشت بافت که از آغاز قرن نوزدهم توسط دانشمندان، به آن پی برده شد. در این روش با تکثیر از طریق سلولهای گیاهی اقدام به تولید انبوه گیاه سالم و عاری از بیماری ویروس نمایند در کشت بافت تکثیر به دو روش تولید گیاهک از طریق اندام زائی و یا جنین رویش امکان پذیر است.

نتایج حاصله از کاشت نهال های حاصل از کشت بافت در میناب نشان می دهد که این نهال ها پس از سه سال به گلدهی رسیده اند و پس از چهار سال تولید محصول نموده اند این ارقام که شامل برهی، دگلت نور، مجول و توری هستند از رشد رویشی خوبی برخوردار بوده اند. بطوریکه ارتفاع درختان در سال چهارم 4/4 متر برای مجول، 7/4 متر برای توری، 1/6 متر برای برهی و 7/6 متر برای دگلت نور بوده است.

مراحل مختلف رشد و نمو میوه:
پس از تلقیح گل آذین ماده، میوه شروع به رشد می کند. از مرحله تلقیح تا رسیدن میوه معمولاً به چند دوره تقسیم می گرد این دوره ها شامل:
الف)مرحله حبابوک یا نخودی شدن.این مرحله در حدود یک ماه به طول می انجامد. رنگ میوه در این مرحله سبز می باشد.
ب)مرحله کمپری یا فندقی شدن. این مرحله بعد از مرحله حبابوک به مدت سه ماه به طول می انجامد این دوره حداکثر رشد مجمعی میوه است. میزان قند وآب در میوه افزایش می یابد.
پ)مرحله خلال یا زرد شدن و یا شروع قرمز شدن (در بعضی ارقام) دراین دوره معمولاً مجمعی متوقف شده و مرحله فعل و انفعال شیمیایی در جهت رسیدن میوه مانند تشکیل قندهای مختلف شامل گلوکز، فروکتوز و سرانجام تبدیل به ساکارز می باشد.
ت)مرحله رطب: در این دوره رنگ میوه از زرد یا کرم به رنگ قهوه ای و یا سیاه در می آید میوه تازه و نرم تا حدودی آبدار است. این دوره معمولاً دو الی سه هفته به طول می انجامد .
ث)مرحله خرما : مرحله رسیدن کامل میوه است در این مرحله میوه کمترین مقدار آب را نسبت به سایر مراحل دارد. تغییرات شیمیایی به اتمام رسیده و میوه شیرین و دارای کیفیت مطلوب می گردد.

کودهای مورد نیاز نخل :

مصرف کود برای گیاهان زمانی می تواند نتایج مطلوب را به بار آورد که :
1-در زمان یا زمان های مناسب مصرف گردد.

2-شرایط استفاده گیاه از کود فراهم باشد. از جمله این شرایط می توان وجود آب کافی درجه حرارت مناسب و عدم وجود آفات و بیماری را نام برد.

کودهای مورد نیاز گیاهان به دو دسته تقسیم می شوند.

الف)کودهای آلی شامل کودهای حیوانی و کود سبز (بقایای گیاهان سبز که در زیر خاک قرار می گیرند).

ب)کودهای معدنی که شامل کودهای شیمیایی هستند. این کودها خود به دو دسته عناصر پر مصرف و ریز مغذی تقسیم می شوند.
میزان و نوع کود مورد نیاز نخل بستگی به شرایط خاک، سن گیاه ومرحله رشد و هم چنین به خصوصیات ژنتیکی آن دارد. معهذا آنچه روشن است خرما گیاه خاک های آهکی است .خاکهای آهکی را خاکهای خنثی نیز می گویند. در این خاکها اسیدیته خاک بین 7 الی 5/8 می باشد. زیرا وجود کربنات کلسیم مانع از تغییر زیاد اسیدیته می گردد در خاکهای خشک و نیمه خشک وجود سولفات کلسیم نیز نقش عمده ای دارد. زیرا حلالیت نسبی خود در مقایسه با کربنات کلسیم به نحو قابل ملاحظه ای بیشتر است و به مقدار قابل توجهی فعالیت یون کلسیم را در خاک افزایش می دهد.
روش کاربرد کودهای معدنی
بسته به نوع کود، نوع گیاه شرایط خاک با توجه به وضعیت خاکهای خشک و نیمه خشک که آهکی هستند و نیز با توجه به خصوصیات نخل خرما ، در روش مصرف کود می بایست دقت کافی معمول گردد. روش های مختلف مصرف کود عبارتند از پخش سطحی ، نواری ، چالکود، محلول پاشی از طریق برگ، مصرف کود همراه با آب آبیاری زمان کاربرد کود در نخیلات.
نخل گیاهی است که تقریباً در تمام طول سال در شرایط عدم تنش های شدید محیطی به استثنای دوره کوتاهی در فصل پاییز و زمستان که ممکن است به علت کاهش درجه حرارت ، رشد آن کند و یا متوقف شود، در حال رشد و نمو می باشد و از اواسط یا اواخر بهمن ماه تا اواخر فروردین ماه دوره رشد زایشی یعنی ظهور اسپاتهای نر و ماده و بارور شدن گل های ماده می باشد.
معمولاً کودهای پتاسه و فسفاته باید در پاییز و یا در اواسط تا اواخر بهمن ماه از طریق چالکود مصرف شوند کودهای ازته را باید در اواسط تا اواخر بهمن ماه مصرف کرد. در این صورت ازت مصرفی بجای اینکه مصرف رشد رویشی شود، صرف رشد زایشی نخل می گردد و در مصرف کود از ته باید جانب احتیاط را رعایت کرد.کاربرد نا به هنگام کودهای ازته (در پاییز و دی ماه و یا در تابستان) به خصوص به مقدار زیاد می تواند سبب پایین آمدن کیفیت میوه گردد.
فسفر (P) یکی از عناصر ضروری برای رشد و نمو نخل می باشد. بعضی اندازه گیریها میزان 09/0 درصد نشان داد. در شرایط آزمون خاک مقدار فسفر قابل استفاده را بیشتر از 12 میلی گرم در کیلوگرم خاک نشان دهد نیازی به کاربرد کودهای معدنی فسفر ندارد اگر میزان آن کمتر باشد توصیه کودهای فسفره می تواند برای پس آزمون خاک صورت پذیرد.
پتاسیم (K) نقش پتاسیم در گیاهان بخصوص در درختان میوه بسیار مهم است این عنصر در رنگ میوه مقاومت نسبت به سرما رشد گیاه و مقاومت به بیماریها اثرات معنی دار دارد کاربرد بیش از حد پتاسیم موجب کمبود منیزیم در گیاه می شود. کودهای پتاسیم دار را می توان همزمان با کودهای ازته و فسفره از اواسط بهمن ماه تا اواسط اسفندماه و یا در اردیبهشت ماه مصرف نمود.
کلسیم (ca) یکی دیگر از عناصر بسیار ضروری در رشد و نمو و تکامل گیاهان زراعی به ویژه درختان میوه می باشد گیاهان سالانه به طور متوسط 50 کیلوگرم در هکتار کلسیم از خاک برداشت می نمایند که بایستی جایگزین گردد. کلسیم هم چنین در بالا بردن کیفیت میوه به نحو بارزی موثر است و سبب افزایش قدرت انبارداری میوه می گردد. آثار کمبود کلسیم در درختان برخلاف کمبود سایر عناصر چندان مشخص نیست ولی در پاره ای از درختان میوه عوارض ناکافی بودن کلسیم در میوه سیب ظاهر می شود.
ث)منیزیم (mg) کاربرد مقادیر زیاد کودهای پتاسه می تواند کمبود منیزیم را موجب گردد معمولاً خاکهای آهکی به علت وجود املاح منیزیم مانند دولومیت نیازی به کاربرد کودهای منیزیم دار نیست.
ج)گوگرد(s) اگرچه گوگرد یکی از عناصری است که به مقدار نسبتاٌ زیادی توسط گیاه جذب می گردد ولی در خاکهای مناطق خشک و نیمه خشک بعلت وجود املاحی مانند گچ مانند مقدار آن در خاک کافی است.
چ)بر (B) از عناصر ریزمغذی مورد نیاز گیاهان زراعی و درختان میوه است.
گیاهان زراعی در هر سال به طور متوسط 30 گرم بُر در هکتار جذب می نمایند. در رابطه با درختان نخل تا کنون اثرات کمبود آن به صورت واضحی مشخص نشده است در صورت نیاز به کاربرد بر محلول پاشی از طریق برگچه ها در اوائل اسفندماه (قبل از ظهور اسپاتها) یا اردیبهشت ماه در مرحله کمیری توصیه می گردد.
ح)منگنز حلالیت منگنز با افزایش اسیدیته (PH) خاک کاهش می یابد در PH خنثی و قلیایی حلالیت آن در خاک به شدت کاهش می یابد بر اساس پاره ای از اندازه گیریها غلظت منگنز در برگچه های نخل بین حداقل 15 تا حداکثر 30 میلی گرم در کیلوگرم در رقم مضافتی و 50 میلی گرم در کیلوگرم در بعضی از ارقام دیگر گزارش شده است. در صورت کمبود این عنصر در گیاه می توان با محلول پاشی از طریق برگ و با سولفات منگنز با غلظت حداکثر 5 در هزار در مرحله کیمری (اوائل بهار) اقدام نمود.
خ)آهن (fe) گیاهان به طور متوسط به 500 گرم در هکتار آهن در سال نیاز دارند. حلالیت آهن با افزایش اسیدیته خاک کاهش می یابد بنابراین در خاکهای آهکی کمبود آن می تواند همواره رخ دهد. این کود را می توان از طریق محلول پاشی برگ و یا از طریق خاک به کار برد.
د)روی (zn) یکی از وظایف روی در گیاهان نقش موثر آن در ساخته شدن ترکیبات تنظیم رشد می باشد کمبود روی در اکثر خاکهای ایران به خصوص خاکهای آهکی گزارش شده است برای جبران کمبود روی در نخیلات محلول پاشی درختان قبل از باز شدن گلها در اواخر بهمن تا اواسط اسفند بسیار مفید خواهد بود.


برداشت محصول:

برداشت خرما به رقم در مراحل مختلف خلال، رطب و خرما(میوه رسیده )می تواند صورت گیرد در بعضی از ارقام مانند گنطار و برم ، برداشت در مرحله خلال آغاز می شود.

ارقامی مانند برهی در مرحله رطب دارای کیفیت بالایی هستند لذا برداشت در همین مرحله شروع شود. این امر به منظور تحویل میوه نورس به بازار جهت استفاده مصرف کنندگان به صورت تازه خوری و کسب درآمد بیشتر برای تولید کننده و یا واسطه هاست.
میوه در مرحله خلال و یا رطب برداشت می شود دارای رطوبت زیادی است و قابلیت نگه داری طولانی مدت را ندارد و می بایست زود به مصرف برسد.
بیشترین برداشت معمولاً در مرحله خرما صورت می گیرد اگرچه رسیدن همه میوه ها هم زمان صورت نمی گیرد ولی برداشت می بایست زمانی صورت گیرد که اکثر میوه ها رسیده اند.
علمیات به زراعی نخیلات
در صورتیکه نخلستان با اصول احداث شده باشد، باید به منظور کنترل علف های هرز، بهبود نفوذپذیری خاک و تهویه مناسب ریشه گیاه همه ساله اقدام به عملیات زراعی مانند تخم اراضی از بین بردن علفهای هرز ، پاک سازی جدول های آبیاری هرس درختان و جدا کردن دمبرگ ها نمود.
شخم در شرایط مناسب رطوبت خاک انجام گردد تا حرکت تراکتور سبب متراکم شدن خاک و خراب شدن ساختمان آن نگردد.
از نظر فنی نیز کشت بین نخیلات به دلایل زیر توصیه می گردد: ا لف)جلوگیری از تبخیر و تعرق شدید از سطح خاک و در نتیجه جلوگیری از انتقال املاح محلول به سطح خاک و افزایش شوری لایه های سطحی. ب)بهبود ساختمان به کمک کاشت گیاهانی مانند یونجه . پ)افزایش موادآلی خاک به کمک گیاهان خانواده بقولات مانند یونجه و شبدر باقلا.

میانه کاری:

کاشت درختانی غیر از نخل در بین نخیلات نیز در برخی از مناطق کشور از قدیم رایج بوده است کشت مرکبات در بین نخلیات از جمله این موارد است. گیاهانی مانند پرتقال ، لیموترش ، لیموشیرین در بین نخلیات کشت می شوند و محصول خوبی هم می دهند.

محصولات جانبی خرما :

تولیدات نخل به میوه خرما که دارای ارزش غذایی بالایی است و به مقدار زیاد به صورت تازه خوری مصرف می گردد و ختم نمی شود محصولات متعدد و ارزشمندی را می توان از نخل و میوه آن تولید کرد از جمله محصولات می توان سرکه، الکل، شکر، شیر، خرما ،انواع حلوا ، کنسرو خرما ، مربای خرما ، پودر خرما ، خرمای سرخ شده انواع شیرینی مانند رنگینک (رنگینک کنجدی، رنگینک رازیانه ای، رنگینک گردویی) را نام برد.
از سایر قمست های نخل نیز محصولات متعددی تولید می گردد. از برگهای نخل وسایل دستی فراوانی تهیه می کنند از جمله وسایل تولیدی: انواع حصیر، انواع کلاه، انواع طناب، انواع کفش های سبک پَروند (وسیله بالا رفتن از نخل ) انواع سبد، کپر یا کتوک خانه ای که از برگ خرما درست می کنند) انواع جارو، بادبزن، ظروف جامیوه ای ، زیرمنقلی، انواع سینی، انواع طبق، زنبیل، ظروف آجیل خوری، جانانی ، فرش های حصیری، جانمازی، کیف های زینتی، ترازو، جامدادی، قفس مرغ را می توان نام برد.
از تنه درخت خرما انواع گلدان های قشنگ و یا نیم لوله های برای انتقال آب تهیه می نمایند. از تیرهای ساقه در سقف ساختمان های روستایی استفاده می گردد.

آفات مهم نخیلات:

آفات مهم و خسارت زای نخیلات آفاتی هستند که میزان خسارت آنان از نظر اقتصادی به محصول خرما به طور مستقیم و چه غیر مستقیم و در حد آستانه اقتصادی است. این آفات عبارتند از: کنه گردآلود یا غبارآلود، موریانه، سوسک حنائی، کرم گرده خوار، سپردار معمولی، زنجره خرما، شپشک شفاف خرما ، سوسک شاخدار پرندگان، موش هندی و موش انباری.

بیماری های عمده نخیلات :

پوسیدگی گل آذین یا خامج، لکه سیاه میوه، بیماری سفید خشکیدگی برگها
اهمیت خرما در زندگی مردم مناطق خشک و نیمه خشک اثر بسزایی دارد زیرا در مورد فواید آن توضیحات نسبتاً کاملی داده شده زیرا نخل خرما با زیبایی شگفت آور خود سهمی مهم در تداوم زندگی انسان در مناطق خشک و نیمه خشک به عهده دارد. بی شک درگیر ودار تغییرات آب و هوایی و گرم تر شدن کره زمین و افزایش آلودگی محیط زیست، نخل به عنوان یکی از گیاهانی که شرایط نامناسب خاک، آب و هوا را به نسبت زیادی تحمل کرده و سازگاری را نشان می دهد می تواند مورد توجه بیشتر قرار گیرد.




منبع :
گنجینه خرما


نويسنده مطلب : تيمور ديلمي

نوشته شده توسط س. م. حسینی در ساعت 12:31 | لینک  |